Bahasa Jawa, sebagai warisan budaya yang kaya, memiliki peran penting dalam pembentukan karakter dan identitas anak bangsa, khususnya bagi generasi muda yang tumbuh di lingkungan berbahasa Jawa. Memasuki semester genap tahun ajaran, para siswa kelas 4 Sekolah Dasar akan dihadapkan pada Ujian Tengah Semester (UTS) Bahasa Jawa. Ujian ini menjadi tolok ukur pemahaman mereka terhadap materi yang telah diajarkan selama setengah semester, meliputi berbagai aspek seperti kosakata, tata bahasa, sastra, hingga budaya Jawa.
Artikel ini hadir untuk memberikan gambaran komprehensif mengenai contoh soal UTS Bahasa Jawa kelas 4 semester 2. Tujuannya adalah untuk membantu para siswa, orang tua, dan guru dalam mempersiapkan diri menghadapi ujian. Dengan memahami pola dan jenis soal yang umum diujikan, diharapkan siswa dapat belajar dengan lebih terarah dan percaya diri.
Pentingnya Memahami Struktur Soal UTS Bahasa Jawa
Struktur soal UTS Bahasa Jawa umumnya dirancang untuk menguji pemahaman siswa secara menyeluruh. Biasanya, soal-soal tersebut dibagi menjadi beberapa tipe, antara lain:

- Soal Pilihan Ganda (Pilgan): Tipe soal ini mengharuskan siswa memilih satu jawaban yang paling tepat dari beberapa pilihan yang tersedia. Soal pilihan ganda seringkali menguji pemahaman kosakata, makna kata, pemahaman bacaan singkat, serta pengetahuan dasar tentang tata bahasa Jawa.
- Soal Isian Singkat: Dalam tipe soal ini, siswa diminta untuk mengisi bagian yang kosong dengan jawaban yang benar. Soal isian singkat dapat menguji penguasaan kosakata, ejaan, atau melengkapi kalimat sederhana.
- Soal Uraian Singkat: Siswa diminta untuk menjawab pertanyaan secara singkat dengan kata-kata sendiri. Soal uraian singkat biasanya menguji kemampuan siswa dalam memahami bacaan yang lebih panjang, menjelaskan konsep sederhana, atau memberikan contoh.
- Soal Menjodohkan: Siswa diminta untuk memasangkan dua kolom yang saling berhubungan, misalnya memasangkan kata dengan artinya, atau gambar dengan namanya.
Materi yang Umum Diujikan pada UTS Bahasa Jawa Kelas 4 Semester 2
Meskipun kurikulum dapat bervariasi sedikit antar sekolah, beberapa materi pokok yang seringkali diujikan pada UTS Bahasa Jawa kelas 4 semester 2 meliputi:
- Wewatesaning Tembung (Kosakata):
- Kosakata sehari-hari (benda, hewan, tumbuhan, kegiatan).
- Sinonim (tembung kang tegese meh padha).
- Antonim (tembung kang tegese kosok balen).
- Tembung saroja (gabungan rong tembung kang ngandharake makna siji).
- Tembung entar (tembung kang ora ngandharake makna sakbenere, nanging makna pepindhan).
- Tata Basa (Tata Bahasa):
- Struktur kalimat sederhana (jembar lan winates).
- Penggunaan unggah-ungguh basa (ngoko lugu, ngoko alus, krama lugu, krama alus) dalam konteks yang sesuai untuk anak kelas 4. Fokus biasanya pada perbedaan ngoko dan krama sederhana.
- Praktek pacelathon (percakapan) sederhana.
- Wacan (Bacaan):
- Memahami isi bacaan naratif (cerita pendek) atau deskriptif.
- Menjawab pertanyaan berdasarkan informasi dalam bacaan.
- Menemukan gagasan pokok atau pesan moral dalam bacaan.
- Sastra Jawa (Budaya dan Sastra Ringan):
- Mengenal jenis-jenis tembang dolanan (lagu permainan anak).
- Mengetahui beberapa tokoh dalam cerita rakyat sederhana.
- Memahami nilai-nilai luhur yang terkandung dalam cerita atau tembang.
- Aksara Jawa (Pengenalan Dasar):
- Mengenal beberapa aksara Jawa dasar (hanacaraka).
- Menyalin atau membaca kata-kata sederhana dalam aksara Jawa. (Tingkat kesulitan bisa bervariasi).
Contoh Soal UTS Bahasa Jawa Kelas 4 Semester 2
Mari kita jabarkan contoh-contoh soal yang mencakup materi-materi di atas.
Soal UTS Bahasa Jawa Kelas 4 Semester 2
I. Wenehana tandha ping (X) ing huruf a, b, utawa c ing ngarepe wangsulan kang paling bener!
-
Ing ngisor iki sing kalebu jenenge kewan yaiku…
a. Buku
b. Pitik
c. Meja -
Yen awake dhewe kepengin ngombe, biasane njupuk…
a. Piring
b. Gelas
c. Sendok -
Kembang mawar warnane biasane abang utawa…
a. Ijo
b. Putih
c. Kuning -
Bapak guru nyerat ing papan tulis. Tembung kang kagaris ngisor tegese padha karo…
a. Buku
b. Kertas
c. Black board -
Sapi iku kewan sing ngendhog utawa nglairake?
a. Ngendhog
b. Ngelairake
c. Ora ngerti -
Simbok lagi nggarang jangan ing pawon. Tembung "nggarang" tegese…
a. Nglungguhake
b. Masak nganggo geni
c. Ngguyu -
Simbah wis sepuh, awake kesepuhan. Tembung "kesepuhan" tegese…
a. Enom banget
b. Wis tuwa
c. Lagi sekolah -
Tembung "panas" lan "adem" iku jenenge…
a. Sinonim
b. Antonim
c. Tembung saroja -
Tembung "kucing ireng" yen diucapake kanthi temen-temen bisa ngandharake makna…
a. Kucing kang ireng banget
b. Kucing sing ala rupane
c. Kucing kang wis tuwa -
Yen srawung karo wong tuwa, luwih becik nggunakake basa…
a. Ngoko
b. Krama
c. Lugu -
Ukara "Aku mangan sega" yen diowahi dadi basa krama alus dadi…
a. Kula nedha sekul
b. Aku dhahar sekul
c. Kula mangan sega -
Budhal sekolah numpak…
a. Sepeda
b. Andong
c. Kabeh bener -
Ing ngisor iki sing dudu jenenge dina yaiku…
a. Senin
b. Urip
c. Minggu -
Tembung "mlaku alon-alon" yen diucapake bisa tegese…
a. Cepet banget
b. Kanthi sabar
c. Mlaku ing dalan -
Yen ana Bapak Ibu Guru lagi nerangake, awake dhewe kudu…
a. Ngguya-ngguyu
b. Mirengake kanthi sregep
c. Mirengake musik
II. Isinen ceceg-ceceg ing ngisor iki kanthi tembung kang trep!
- Yen awake dhewe kepengin nulis, biasane nggunakake…
- Kucing kewan ingon-ingon sing seneng mangan…
- Tembung "gedhe" lan "cilik" iku jenenge…
- Yen kowe arep takon marang Bapak Guru, luwih becik nganggo basa…
- Ing ngisor iki conto tembung saroja, yaiku…
III. Wangsunen pitakon-pitakon ing ngisor iki kanthi cekak aos!
- Apa tegese tembung "seger"?
- Sebutna rong jeneng woh-wohan!
- Apa bedane tembung "ngoko" lan "krama" nalika matur marang wong sing luwih tuwa?
- Coba sebutna siji wae jenenge tembang dolanan!
- Apa gunane sinau basa Jawa?
IV. Wangsunen pitakon-pitakon ing ngisor iki kanthi gamblang!
-
Wacanen cerita ing ngisor iki banjur wangsunen pitakone!
Kancil lan Pak Tani
Ing sawijining dina, Pak Tani lagi budhal menyang sabine. Ing tengah dalan, dheweke weruh Kancil lagi mangan woh-wohan ing kebone. Pak Tani nesu banjur ngejar Kancil. Kancil banjur mlayu nganti mlebu alas. Ing njero alas, Kancil ketemu karo macan. Kancil banjur ngapusi macan supaya gelem nulungi dheweke lanangake Pak Tani. Nanging Kancil mung ngapusi lan malah nylametake awake dhewe.
a. Sapa sing lagi budhal menyang sabine ing cerita kasebut?
b. Kancil mangan apa ing kebone Pak Tani?
c. Apa sing ditindakake Kancil nalika ketemu macan? -
Critakna pengalamanmu nalika budhal sekolah wingi nganggo basa Jawa ngoko alus! (Cukup 3-4 ukara)
-
Sebutna lan jlentrehna bedane antarane tembung saroja lan tembung entar! Berikan contoh masing-masing!
-
Apa wae sing bisa ditindakake Kancil ing cerita "Kancil lan Pak Tani"? Cerita kanthi ringkes.
-
Yen bocah-bocah gelem nguri-uri basa Jawa, apa akibat positif sing bisa dirasakake? Jelaskan!
Kunci Jawaban (Contoh)
I. Pilihan Ganda
- b. Pitik
- b. Gelas
- b. Putih
- c. Black board
- b. Ngelairake
- b. Masak nganggo geni
- b. Wis tuwa
- b. Antonim
- a. Kucing kang ireng banget (Catatan: Tembung saroja bisa punya banyak interpretasi, ini contoh yang umum)
- b. Krama
- a. Kula nedha sekul
- a. Sepeda (Tergantung konteks pengajaran di kelas, bisa juga c. Kabeh bener jika diajarkan banyak alat transportasi)
- b. Urip
- b. Kanthi sabar
- b. Mirengake kanthi sregep
II. Isian Singkat
- potlot/pena/kapur
- iwak/tikus
- antonim
- krama/krama alus
- tuladha: mawar abang, gunung luhur (atau contoh lain yang diajarkan)
III. Uraian Singkat
- Tegese "seger" yaiku ora lara, sehat.
- Tuladha woh-wohan: mangga, gedhang, apel, dll.
- Basa ngoko kanggo kanca utawa wong sing luwih enom, basa krama kanggo wong sing luwih tuwa utawa diajeni.
- Tuladha tembang dolanan: Lir Ilir, Gundul Pacul, Jaranan, dll.
- Gunane sinau basa Jawa yaiku supaya ora lali marang budaya dhewe, bisa guneman karo wong tuwa, lan ngerti crita-critane.
IV. Uraian
26.
a. Pak Tani sing lagi budhal menyang sabine.
b. Kancil mangan woh-wohan ing kebone Pak Tani.
c. Kancil ngapusi macan lan malah nylametake awake dhewe.
- (Jawaban siswa akan bervariasi, contoh) "Wingi aku budhal sekolah numpak sepedha. Ing dalan aku weruh kanca-kanca. Ibu guru wis ngenteni ing kelas."
- (Jawaban siswa akan bervariasi, perlu penjelasan konsep yang diajarkan di kelas)
- Tembung Saroja: Gabungan rong tembung kang tegese siji, ngandharake makna kang luwih kuwat utawa khusus. Contoh: jembar segarane (luwih tegese jembar banget), agung lenggahipun (luwih tegese dhuwur pangkate).
- Tembung Entar: Tembung kang tegese ora sakbenere utawa makna pepindhan. Contoh: nggulawentah (ngopeni, ngasuh), gedhe atine (weneh pangapura utawa loma).
- (Jawaban siswa akan bervariasi, perlu penekanan pada tindakan Kancil) Kancil bisa mangan woh-wohan ing kebon Pak Tani, mlayu saka Pak Tani, lan ngapusi macan supaya ora mangan dheweke. Nanging, Kancil luwih seneng nylametake awake dhewe.
- (Jawaban siswa akan bervariasi, perlu pemahaman dampak positif) Yen bocah-bocah gelem nguri-uri basa Jawa, awake dhewe bakal tetep duwe identitas budaya, bisa guneman luwih apik karo para sepuh, lan ngerti crita-critane leluhur. Uga bisa mbantu njaga warisan budaya supaya ora ilang.
Tips untuk Menghadapi UTS Bahasa Jawa
- Perbanyak Kosakata: Biasakan membaca buku cerita berbahasa Jawa, mendengarkan lagu dolanan, atau bertanya arti kata-kata yang tidak diketahui kepada orang tua atau guru.
- Latihan Berbicara: Cobalah berbicara menggunakan bahasa Jawa, terutama dengan keluarga atau teman yang juga berbahasa Jawa. Ini akan membantu menguatkan penggunaan unggah-ungguh basa.
- Pahami Struktur Kalimat: Latih membuat kalimat sederhana dalam bahasa Jawa, baik dalam bentuk ngoko maupun krama.
- Baca dan Pahami Cerita: Latihlah membaca cerita pendek berbahasa Jawa dan menjawab pertanyaan terkait isinya.
- Review Materi Unggah-Ungguh Basa: Ingat kembali perbedaan penggunaan ngoko lugu, ngoko alus, krama lugu, dan krama alus pada situasi yang berbeda. Untuk kelas 4, fokus pada pemahaman dasar perbedaan ngoko dan krama.
- Kenali Tembang Dolanan: Dengarkan dan cari tahu makna dari beberapa tembang dolanan yang umum dikenal.
- Manfaatkan Sumber Belajar: Gunakan buku paket, buku latihan, atau sumber belajar daring yang relevan.
Penutup
Ujian Tengah Semester (UTS) Bahasa Jawa bukanlah sekadar ujian, melainkan sebuah kesempatan bagi siswa kelas 4 untuk menunjukkan pemahaman mereka terhadap kekayaan bahasa dan budaya Jawa. Dengan persiapan yang matang, pemahaman terhadap jenis-jenis soal, dan penguasaan materi yang diajarkan, diharapkan para siswa dapat mengikuti ujian dengan lancar dan meraih hasil yang memuaskan. Ingatlah, belajar bahasa Jawa berarti belajar tentang kearifan lokal, sopan santun, dan identitas diri yang berakar pada tradisi. Semoga contoh soal ini dapat menjadi panduan berharga dalam proses belajar mengajar.


Tinggalkan Balasan